Trích từ " Luận Ngữ Tân Thư ".
Lính thủy đọc.
.
Lại nói, Khổng Phu Tử một hôm đang thứ thái, bỗng buột miệng nói ra câu: "Hành tương tựu mộc tác nhân nan" (Người ta đến lúc đi đóng quan tài cho mình rồi, mới biết làm người là một việc khó). Các đệ tử cho rằng như vậy là Ngài bi quan quá, nên nhao nhao ngặng hỏi cho rõ lý lẽ. Khổng Tử bèn thuyết liền một hồi:
- Các ngươi biết một mà không biết hai. Làm người trước tiên cần phải biết phân biệt. Mà phân biệt nào đâu phải việc đơn giản. Không biết phân biệt sẽ không ra cái hồn người. Kẻ không biết phân biệt có ba cái mù mờ (Tam Sự Bất Tri):
Thứ nhất, ăn không biết thế nào là ngon, uống chẳng biết thế nào là dở... gọi là "thực bất tri kì vị".
Thứ hai, nói không biết nên nói với ai, nghe chẳng biết nên nghe ai nói...thế gọi là "xử bất tri kì nhân".
Thứ ba, đi không biết nên đi theo đường nào, ngồi chẳng biết ngồi thế nào cho đúng...thế gọi là "hành bất tri kì đạo". Kẻ không biết phân biệt ba điều ấy thì tự cao tự đại, vỗ ngực xưng danh, tự cho mình là khôn nhất thiên hạ. Lời nói chẳng bao giờ lọt vào tai nữa, cứ một mực tin theo hạng để giả. Kiến thứ ấy có đến đâu chăng nữa, thực chất cũng chẳng khác gì kiến thức của một anh hoạn lợn. Không những gây họa cho mình mà còn gây họa cho kẻ khác. Có khi gây họa cho cả thiên hạ chưa biết chừng.
Đám học trò nghe đến đấy thì sợ toát mồ hôi, bèn hỏi tiếp.
- Thế nào là tự gây họa cho mình?
Khổng Tử bảo:
- Người ta vạch ra cái dở của mình để mong mình sửa, thì lại tưởng người ta chửi mình. Người ta nịnh cái chỗ đểu của mình để hòng kiếm chác, thì lại tưởng người ta khen... Rốt cuộc người đáng lẽ là bạn, thì lại nghĩ là thù. Kẻ đáng thù, thì lại cho là bạn... Lẫn lộn u mê đến thế mà không tự gặp nạn họa thì xưa nay chưa ai từng nghe nói đến bao giờ
Đám đệ tự nghe đến đây thì mặt xanh như đít nhái, nhao nhao hỏi tiếp:
- Vậy theo ý Phu Tử thì bao giờ chúng tôi mới có thể học thành người?
Khổng Tử trả lời:
- Ta có thể dạy các ngươi hiểu thấu được lẽ đời (nhi bất hoặc - hết ngờ vực). Song không thể dạy các ngươi hiểu được lòng trời (tri thiên mệnh - biết mạng trời)
- Ta có thể dạy các ngươi hiểu thấu lòng trời. Song không thể dạy các ngươi hiểu thấu lòng người (nhi nhĩ thuận - hiểu lòng người để nói nghe thuận tai)
- Ta có thể dạy các ngươi hiểu thấu lòng người. Song không thể dạy các ngươi hiểu thấu lòng mình (tùy tâm kì dục, bất du củ - tuy lòng muốn mà vẫn không thay đổi qui củ được)
- Ta có thể dạy các ngươi khiến được lòng mình. Song không thể khiến các ngươi quên đi sự tồn tại của mình (bất tri lão chi tương chí - không hề biết tuổi già của mình sắp đến)
Xem ra cái sự học làm người kia không biết đến bao giờ.
Đám đệ tử nghe như vịt nghe sấm. Bèn đề nghị:
- Phu Tử có thể giảng kỹ thêm hơn một chút được không? Vẫn biết học làm người là một việc khó khăn. lâu dài. Song cớ sao lại rắc rối như thế?
Khổng Tử bảo:
- Đó là những thang bậc từ thấp đến cao của sự học (hạ học nhi thượng đạt - học từ thấp đến cao). Vượt qua các thứ bậc đấy là một việc khó khăn. Dừng lại ở bất cứ mốc nào cũng lập tức biến thành người ngu.
Các học trò lại hỏi tiếp:
- Thế nào là biến thành người ngu?
Khổng Tử bảo:
- Kẻ ngu nhất trên đời là kẻ bằng lòng với kiến thức của mình. Từ khi làm thầy ta kị nhất loại học trò học đến đâu giỏi đến đó. HỌc kiểu ấy nguy như trứng trên đầu gậy vậy. Bởi học kiểu đấy kiến thức có thể dừng bất cứ khi nào. Kiến thức đã dừng lại thì hậu quả khôn lường. Có khi biến thành một kẻ lưu manh trí thức lúc nào không hay.
HAVE A NICE DAY.
