.

Tết 3 miền có gì khác biệt

Nếu hoa đào, bánh chưng được xem là sứ giả mùa xuân miền Bắc thì phương Nam đón Tết với mai vàng, bánh tét; miền Trung ăn bánh rò, bánh thuẫn...

Đồ họa: Tiêu Trung

.

Những phong tục đẹp khai xuân đầu năm

Viết thơ đầu năm, mừng nhau thêm một tuổi, đi lễ chùa, trồng cây là những phong tục khai xuân... có ý nghĩa cao đẹp đối với người Việt Nam, đem lại sự thiêng liêng và làm giàu đời sống tinh thần. 

.

Khai xuân – khai bút

Ngày xưa chưa có nghệ thuật nhiếp ảnh cũng như các phương tiện lưu giữ hình ảnh, cầm bút chính là cách để mỗi người giữ lại cảm xúc thời gian đón năm mới.

Khai xuân có nghĩa là khai sinh cho mùa xuân mới bằng ngôn ngữ thể hiện qua ngòi bút. Người khai xuân đại diện cho làng xã, công sở, trường học... phải là người có uy tín và thạo văn chương. Khai xuân bằng việc viết ra những câu thơ, câu văn, câu đối chứa đựng giá trị tổng kết của một năm cũng như cảm xúc về các giá trị đó và tiên đoán cho năm mới. Phong tục này hiện nay không còn nhiều vì sự mai một của văn chương.

Khai bút là cấp độ nhỏ hơn của khai xuân. Khai bút thể hiện cảm xúc của mình với mùa xuân, với năm mới một cách trịnh trọng tùy theo sở thích của mỗi người. Ngày xưa, các cụ thường khai bút vào lúc giao thừa, sau công việc cúng lễ trời đất. Đa số bài viết khai bút là thơ, bởi những câu thơ mới khơi gợi được nhiều cảm xúc và vì thế thơ thường đắt hàng vào dịp giao thừa.

Đối với người xưa, việc khai bút được trân trọng lắm. Sáng mồng 1 Tết, con cháu đến nhà để nghe ông đọc thơ Tết với tình cảm ngưỡng mộ. Ngoài việc làm thơ chúc Tết con cháu, các cụ còn viết thơ về cảm xúc mùa xuân rồi tụ họp ở nhà ngang bên đình làng bình thơ, và những bài thơ cứ thế lan tỏa.

Mừng tuổi ở miền Bắc và lì xì ở miền Nam

Mừng tuổi có ba ý nghĩa lớn, trước hết thể hiện mình là người lớn thương yêu trẻ em. Muốn thể hiện là người lớn thì phải có tiền để cho người bé, tức là người lớn mừng tuổi cho em bé. Khi em bé lớn rồi tự kiếm được tiền thì sẵn sàng từ chối tiền mừng tuổi.

Ảnh: Hoàng Hà

Ý nghĩa thứ hai là chúc mừng nhau thêm một tuổi mới, cách mừng tuổi này tạo nên sự kết nối tâm giao giữa những người thân trong nhà, trong làng xã và trong xã hội.

Ý nghĩa thứ ba là mừng thọ, con cháu đến mừng thọ ông bà, nếu ông bà khá giả thì mới lì xì cho con cháu, nếu ông bà nghèo thì mừng tuổi bằng lời chúc, con cháu lúc này ai có tiền thì kính biếu ông bà. Như vậy việc mừng tuổi ông bà có hai giá trị rất rõ đó là giá trị tinh thần và vật chất, trong đó giá trị tinh thần mới là quan trọng.

Đối với miền Nam chỉ có phong tục lì xì, chỉ còn rất ít gia đình giữ được phong tục mừng tuổi. Ngày nay ở miền Bắc, phong tục mừng tuổi vẫn còn nhưng cũng bị biến tướng đi nhiều.

Đi lễ ngày Tết

Ba địa điểm đình, chùa, quán là nơi người miền Bắc chọn để đến lễ ngày Tết, trong đó lễ đình thường dành cho cánh đàn ông, các bé trai, vì đây được xem là việc của làng nước. Trong những năm qua, nhiều ngôi đình đã bị hư hỏng, xuống cấp vì thế việc lễ đình không còn toàn diện như xưa kia.

Lễ quán dành cho phụ nữ và bé gái. Quán thường thờ những nhân vật có công với làng và có những sự tích thiêng liêng.

Riêng lễ chùa chỉ dành cho những người theo Phật giáo và mộ đạo Phật.

Phong tục đi lễ đình, chùa, quán là đời sống tâm linh ngày Tết có từ lâu đời ở nước ta. Ngày nay, chùa khá phát triển vì thế người ta đa phần chỉ còn nghĩ tới đi lễ chùa. Nhất là ở miền Nam, đa phần chưa có đình mà chỉ có chùa, vì thế việc đi lễ đình có khi còn khá xa lạ.

Khai cày - trồng cây

Với người nông dân, khai cày là công việc vô cùng quan trọng. Đường cày đầu xuân thể hiện sức lao động của con người chinh phục đồng ruộng. Chinh phục đồng ruộng là sức sáng tạo của cư dân nông nghiệp Việt Nam - những người làm nên nền văn minh lúa nước. Phong tục khai cày từ lâu đã không còn vì việc cày bằng trâu đã được thay bằng cày máy từ khi công nghiệp phát triển.

Về sau xuất hiện việc khai xuân trồng cây. Chủ tịch Hồ Chí Minh là người khởi động phong trào này. Những năm gần đây, phong tục trồng cây ngày xuân càng được phát triển rộng khắp.

Giáo sư, tiến sĩ Vũ Gia Hiề

• .. 

Ý nghĩa từng loại trên mâm ngũ quả ngày Tết

Miền Bắc thường bày 5 loại quả có 5 màu sắc khác nhau theo Ngũ hành. Ở miền Nam, các loại quả trong mâm khi ghép lại trở thành những cái tên ý nghĩa, cầu mong sự thịnh vượng.

Mâm ngũ quả đặt trên bàn thờ tổ tiên dịp Tết theo 5 sắc màu tượng trưng cho mong ước được ngũ phúc: giàu có, sang trọng, sống lâu, khỏe mạnh, bình yên. Theo thuyết ngũ hành: Kim màu trắng, Mộc màu xanh, Thủy màu đen, Hỏa màu đỏ, Thổ màu vàng. Mâm ngũ quả thường theo 5 sắc màu đó để phối trí.

Miền Bắc thường bày 5 loại quả có 5 màu khác nhau như: chuối/táo màu xanh; bưởi (hoặc phật thủ), cam, quýt màu vàng; hồng hoặc táo tây, ớt màu đỏ; roi, mận, đào hoặc lê màu trắng; hồng xiêm (sapôchê) hoặc nho đen, măng cụt, mận màu đen.

Ở miền Nam, mâm ngũ quả thường thấy các loại mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, dưa hấu, thơm… đọc chệch thành các tên "cầu vừa đủ xài" hoặc "cầu vừa đủ sung", kiêng kỵ những trái cây mang ý nghĩa xui rủi như chuối (chúi nhủi), lê (lê lết), cam (cam chịu)...

Ý nghĩa một số loại trái cây trong mâm ngũ quả ngày Tết

Lê Phương

Ngậm ngùi với Sông dài của năm 1959

.

TT - Một đời sống rất xưa cũ, một duyên tình ngang trái cũng rất cũ xưa vậy mà vẫn làm ngậm ngùi khán giả của hôm nay. Sông dài của năm 1959 vừa tái ngộ người mộ điệu trên sân khấu Hoàng Thái Thanh (TP.HCM) năm 2014.

Tình yêu nên thơ vừa kỳ diệu mà cũng vừa cay đắng của Lượm (Hồng Ánh đóng) và Niễng (Quý Bình) trong vở Sông dài - .

1 Niễng ngâm: “Sông dài cá lội biệt tăm”, còn Lượm thì nhất nhất phải là “sông dài con cá lội biệt tăm”. Cô lý giải “hễ có chữ con là thương. Vì mỗi lần tía kêu con Lượm đâu ra ăn mít là tía thương. Còn hôm nào tía giận thì tía nói mày không có ở nhà hả Lượm...”.

Niễng và Lượm - hai “con cá lội” trong tình yêu - một mù lòa và một dị dạng trên thân thể. Và hơn cả ý nghĩa của tình yêu ấy, Lượm hay Niễng đều là những cái tên của số phận, gắn liền với khiếm khuyết, nỗi buồn trong đời mà mỗi người đang mang. Chọn cách sống nào giữa những khiếm khuyết ấy là một câu trả lời không dễ... Lượm hồn nhiên, yêu đời; Niễng mang đầy sự mặc cảm, hoang mang... Tưởng “họ sinh ra để dành cho nhau”, để bù đắp cho nhau nhưng hóa ra không hẳn vậy. Tình yêu nên thơ này vừa kỳ diệu mà cũng vừa cay đắng, và dự cảm bất an đã đến gần khi Lượm được trời thương cho sáng mắt...

2 Cuộc tái ngộ của Sông dài với khán giả mộ điệu lần này được sự hưởng ứng khá bất ngờ, bởi ít ai nghĩ câu chuyện của năm 1959 ấy vẫn có thể sống động và cảm động đến vậy giữa thời đại này.

Không mang gánh nặng là “đàn em” của những phiên bản đi trước, Sông dài 2014 giữ nguyên câu chuyện (so với kịch bản được dựng năm 2001), nhưng xây dựng đường dây mới, bồi đắp chi tiết giàu hơn, làm chặt chẽ hơn cho số phận nhân vật và mối liên hệ ân oán giữa bốn nhân vật Niễng - Lượm - Hai Sa - Hai Tất.

Năm cảnh của Sông dài lần này đều là năm cảnh rất dài, đòi hỏi việc nuôi tâm lý và khả năng biểu diễn rất giỏi của diễn viên từ chính đến phụ. Các vai diễn tuy có số phận không đổi nhưng ít nhiều mang cá tính, tình cảm của những “người mới”. Tiêu biểu nhất là với Lượm của Hồng Ánh, ngộ nghĩnh, hồn nhiên so với Lượm ngọt ngào, nhu mì của Thanh Thủy trước kia. Quý Bình với lối diễn thiên về cảm xúc, dù chưa giỏi kỹ thuật nhưng cũng tìm riêng được cho mình một Niễng khác so với Niễng đã rất thành công của Thành Lộc và Khánh Hoàng. Hai Tất với sự cố gắng của diễn viên trẻ như Quang Thảo hay Hai Sa trong lối diễn điềm đạm nhưng sắc sảo của Ái Như đều là những vai hay, mới mẻ...

3 Ở thời điểm 2014, điều thú vị nhất của Sông dài có lẽ là việc khán giả có thể trải nghiệm lại không khí thập niên 1960-1970 của thế kỷ trước. Đó là thời của những thùng đạn đại liên hãy còn là gia tài quý giá, để cất giữ những thứ quan trọng của một người nghèo; là thời của phụ nữ với áo dài cổ thuyền Trần Lệ Xuân, tóc vấn cao; thời của giọng ca Giao Linh trĩu nặng, đầy mê hoặc với “thôi rồi còn chi đâu em ơi, có còn lại chăng dư âm thôi...”. Và trên radio mỗi chiều sau giờ xổ số, người ta còn có thể nghe những câu hát hồ hởi “Kiến thiết quốc gia/giúp đồng bào ta/xây đắp muôn người/làm nên cửa nhà”...

Bài hát Xổ số kiến thiết quen thuộc với người Sài Gòn một thời qua giọng ca Trần Văn Trạch đã được sử dụng như một bản tình ca, một biểu tượng tình cảm trong câu chuyện tình yêu của Lượm và Niễng, làm người xem thấy vừa cảm động, vừa có thêm góc nhìn, hình dung về tình yêu của người nghèo ngày xưa. Cũng bằng việc dùng thêm rất nhiều câu hò, ru, điệu lý, phương ngữ, thói quen sinh hoạt ở nông thôn/thành thị xưa vào đúng những đoạn diễn hay, làm vở diễn thêm sinh động, cho một hình dung chân thật và cảm động về tình cảm, đời sống của Nam bộ một thời.

Sức sống qua nửa thế kỷ Kịch Sông dài - tác giả: Hà Triều Hoa Phượng, biên tập: Hoàng Thái Thanh, đạo diễn: NSƯT Thành Hội - có sự tham gia của các diễn viên: Ái Như, Hồng Ánh, Quý Bình, Quang Thảo, Ngọc Tưởng, Lương Duyên, Guillaume Faugere... được công diễn tại sân khấu Hoàng Thái Thanh vào Tết Nguyên đán 2014. Đây là một trong số những kịch bản có đời sống dày dặn và đa dạng nhất trên sân khấu Nam bộ. Xuất phát từ cải lương vào những năm 1959, vở được hơn 20 đoàn cải lương dàn dựng lại. Năm 1990, lần đầu Sông dài được chuyển thể thành kịch nói do Mai Trần - Thương Tín dựng tại Nhà hát Kịch thành phố. Năm 2001, Hoàng Thái Thanh biên tập lại kịch bản, đạo diễn Ái Như dựng trên sân khấu IDECAF. Đến năm 2008, cải lương Sông dài diễn lại tại Sân khấu Vàng. Năm 2013 vở được chuyển thể thành phim truyền hình nhiều tập. Các nhân vật Lượm, Niễng, Hai Tất, Hai Sa của vở gần như đã quen thuộc với khán giả, đều được đóng dấu bởi những tên tuổi lớn của hai sân khấu kịch và cải lương: NSND Út Trà Ôn, Hữu Phước, NSƯT Thanh Nga, NSƯT Thành Hội, NSƯT Thành Lộc, Khánh Hoàng, Thanh Thủy, Tú Trinh...

ĐỖ DUY